• Dawid Jung

LEKSYKON ZAPOMNIANYCH GNIEŹNIAN :: Jakub Górski

Leksykon Zapomnianych Gnieźnian otwieramy Jakubem Górskim. To kolejny cykl, jaki będzie się pojawiał na stronach Gnieźnieńskiego Magazynu Kulturalnego. To także kolejna istotna dla nas osoba, której pióro jest dla nas sporym wzmocnieniem. Jak juz zapewne czytelnicy zauważyli, Krzysztof Szymoniak publikuje "u nas" swojego bloga Pod Górkę. Dziś wznawiamy współpracę z Dawidem Jungiem, który będzie autorem Leksykonu Zapomnianych Gnieźnian.

Jakub Górski h. Szeliga (ok 15251585) - humanista, pisarz teologiczny, filolog, logik, polemista, wydawca, tłumacz, rektor Akademii Krakowskiej, od 1577 r. egzaminator w Gnieźnie, archidiakon gnieźnieński.

Prof. Kazimierz Morawski w monografii Jakób Górski, jego życie i dzieła:

„(…) to jeden z uczeńszych Polaków szesnastego wieku, ozdoba Uniwersytetu Krakowskiego, jedna z najszlachetniejszych postaci, jakie społeczeństwo polskie wydało. (…) jest to żywot pełen czynów i pracowitości, która budowała współczesnych, a późniejszym za szlachetną podnietę i przykład służyć może i powinna”.

Gdy w 1577 r. Jakub Górski został archidiakonem gnieźnieńskim zeznali świadkowie pod przysięgą (Acta decretorum VIII, 153):

„(…) po mieczu i kądzieli z szlacheckiego pochodził rodu, z ojca Jana Górskiego, herbu Szeliga, czyli krzyż z miesiącem, z matki Anny, herbu Prus, czyli półtrzecia krzyża; po babce ze strony ojca, Katarzynie, herbu Chorągiew; ze strony matki, także Katarzynie, herbu Ślepowron”.

W 1542 r. wpisany w poczet studentów Uniwersytetu Krakowskiego. Od 1544 r. Górski przyjaźnił się z Janem Kochanowskim, którego pierwszym opublikowanym wierszem było epitafium Erazma Kretkowskiego (1508-1558), od 1551 r. kasztelana gnieźnieńskiego. W dziele De Periodos wydanym w Krakowie w 1558 r. Jakub Górski odważnie uskarża się na jakość ówczesnego kształcenia studentów:

„Młodość naszę, która nas do wymowy była powinna zaprawić, straciliśmy marnie, albo strawiliśmy na naukach, które więcej wzgardy, niż ozdoby przysporzyć nam mogły. Przypadła ona na czasy, w których najwstrętniejsze barbarzyństwo panowało samowładnie, w których lada jakie rozprawy, przez ludzi, czasu i rozumu nadużywających, spisane, z wielka młodzieży, do lepszych studyów uzdolnionej, i rzeczypospolitej szkoda wszędzie rozbrzmiewały. To też wśród rozpraw de lana caprina, jak to mówią, najlepszy czas, który można było na studya wymowy obrócić, zmarnowaliśmy. I później, jakby się należało, po części wskutek nabytego doświadczenia, po części wskutek rady nauczycieli, którzy pierwsi z tych pleśni się wyzwolili, odwróciliśmy się od tych nauk, które rozumu rozwinąć nie mogły, a zwróciliśmy się do zajęć, które wolnego człowieka przede wszystkiem są godne”.

 

Jakub Górski był niezwykle uzdolniony, już w 1536 r. uzyskał bakalat, następnie w latach 1541-1556 wykładał na krakowskiej uczelni m.in. filozofię Arystotelesa (analizował ze studentami także komedie Terencjusza). Zimą 1554/1555 wykładał retorykę (słynne wykłady „O doskonałym mówcy”), aż do 1563 r. kończy się I okres jego intensywnej działalności uniwersyteckiej na wydziale artystycznym. W tym czasie Jakub Górski nawiązał znajomość z krakowską elitą intelektualną, m.in. z Wojciechem Wendrogowskim (późniejszym królewskim lekarzem), Sylwestrem Roguckim, z poetą Grzegorzem z Samborza (wykładowcą od 1561 r.) oraz Stanisławem Grzebskim (wykładowcą, który zasłynął z interpretacji Demostenesa; Grzebskiego bardzo cenił J. Kochanowski za biegłość w językach starożytnych). W 1554 r. Górski otrzymał docenturę, w 1560 r. znalazł się w gronie kolegium mniejszego stając się przełożonym. Na przełomie 1560/1561 został dziekanem wydziału artystycznego. Zyskiwał coraz większą sławę naukową, głównie dzięki wykładom z dziedziny filozofii, logiki, topiki, metafizyki i estetyki; od 1562 r. wykładał o Polityce Stagiryty, słynął także z interpretacji Cycerona (objaśniał mowy i pisma retoryczne). Był na tyle popularny w środowisku studenckim, że swoje wykłady wielokrotnie musiał powtarzać. W 1560 r. Jakub Górski redagował i przygotowywał do druku pisma historyka, Stanisława Orzechowskiego (1513-1566), stawał w obronie arcybiskupa gnieźnieńskiego, Jakuba Uchańskiego (1502-1581). W latach 60. XVII wieku zawiązał znajomość z kanonikiem gnieźnieńskim, krakowskim i sekretarzem królewskim, bp Piotrem Myszkowskim (1510-1591), znanym mecenasem oraz Filipem Padniewskim, kanonikiem gnieźnieńskim od 1547 r., dziekanem krakowskim i podkanclerzem. O intelektualistach Górski wspomina:

„Są przy tobie [na dworze biskupa Piotra Myszkowskiego – przyp.] ludzie uczeni i bardzo wymowni, Andrzej Krajowski, kanclerz biskupi i Andrzej Patricius, którego rozum i naukę i znajomość tak wielką pomników starożytności, jakiej by po Polaku nigdy się nie spodziewała, Italia podziwia i publicznie w księgach uznaje; jest także Paweł Stempowski, młodzieniec we wszystkich naukach biegły, mianowicie zaś do pisania i wymowy szczególnie uzdolniony... Prócz tego Jan Kochanowski, który niegdyś dużo wszelkich nauk zakosztował, a teraz słodszej oddał się muzie”.

 

W 1559 r. po wybuchu zarazy w Krakowie schronił się w Tyńcu, gdzie napisał opublikowane rok później De figuris tum grammaticis, tum rhetorids libri quinque, dzieło poświęcone figurom językowym. W 1561 r. Jakub Górski, z wierszami Wędrogowskiego, opublikował w Krakowie Elegantissimae orationes duae, altera Jacobi Sadoleti De emendandis viciis curiae Romanae, altera Sam. Macieovii qua exceptus Petrus Gamratus, cum veniret in episcopatum Cracoviensem. W tym czasie wydawał także podręczniki retoryki dla krakowskich żaków. 31 maja 1561 r. w murach Akademii Krakowskiej toczył słynny publiczny spór wokół pojęcia periodu retorycznego z Benedyktem Herbstem, retorem, publicystą, filozofem i matematykiem, protegowanym arcybiskupa gnieźnieńskiego Jana Przerębskiego (1510-1562). W 1562 r. Górski ogłosił Disputationis de periodis contra se a Ben. Herbesto (si dis placet) Neapolitano editae refutatio., kontynuację polemiki z Herbstem. Do sporu dołączyli się także studenci Górskiego drukując epigramaty, m.in. Wawrzyniec Goślicki (1538-1607), późniejszy pisarz polityczny, mówca i biskup. Ostatecznie szalę zwycięstwa w sporze przeważył na korzyść Górskiego Jan Kochanowski. W wydanym dziele De generibus dicendi Górski pochwalił za erudycję historyka, poetę oraz tłumacza, Stanisława Iłowskiego (zm. 1589), od 1566 r. kanonika gnieźnieńskiego. W latach 1563-1567 Górski był we Włoszech, gdzie studiował w Padwie prawo kanoniczne i teologię, 15 czerwca 1566 r. w Rzymie otrzymał tytuł doktora obojga praw. Po powrocie do Polski i objęciu profesury został ośmiokrotnie wybrany rektorem Akademii Krakowskiej. Od 1577 r. jako archidiakon gnieźnieński związany był z Gnieznem, gdzie egzaminował, o czym wspomina prof. Kazimierz Morawski:

„W r. 1577 spadłą na Górskiego nowa godność duchowna. W październiku na sesyi kapituły gnieźnieńskiej wybranym on został archidyakonem tegoż kościoła; ponieważ zaś z tą godnością połączonym był obowiązek wizytacyi kościołów, czuwania nad duchowieństwem, egzaminowania księży, ustanowił zaraz Górski prokuratora w osobie kanonika gnieźnieńskiego, Erazma Mieleńskiego, który go w razie potrzeby miał zastępować w spełniania funkcyj nowego stanowiska. Nominacya ta przyczyniła się niewątpliwie do tego, że Górski jeszcze częściej, niż poprzednio, za urlopem z Krakowa wyjeżdżał, czego liczne dowody w współczesnych uniwersytetu w aktach się napotykają”.

 

W Gnieźnie, podczas pełnienia swoich obowiązków, Górski mieszkał m.in. na ulicy Kolegiaty.

Humanista zmarł w 1585 r., został pochowany z honorami w katedrze na Wawelu, w dzisiejszej kaplicy Potockich. Jakuba Górskiego upamiętniono wmurowaną tablicą z czerwonego marmuru z łacińską sentencją:

„R[evere]ndo Jacobo Gorski I[uris] V[troque] D[octoris] Archidiac[oni] Gnesnensi Can[onico] et Archipresbytero Crac[oviensi] Vniversitatis Professori, Procancellarioque celeberrimo, ac eiusdem octies Rectori diligentessimo, discipulorum copia clarissimo, scriptorique disertissimo ac propterea Magni Regi Stephano charissimo, Testamenti curatores et amici praecati regiem aeternam. Hoc monumentum posuerunt defuncto AD M.D. LXXXV, xvii Iunii”

Tłumaczenie:

„Wielebnemu Jakóbowi Górskiemu, praw obojga doktorowi, archidyakon.[owi] gnieź.[nieńskiemu], kanonikowi i archipresbyterowi krak.[owskiemu], uniwersytetu profesorowi, wicekanclerzowi i po osiemkroć rektorowi, przesławnemu wielką liczbą najpilniejszych uczniów, pisarzowi znakomitej wymowy i dlatego przez wielkiego króla Stefana [Batorego] ukochanemu, pomnik ten, pomodliwszy się o wieczny odpoczynek, testamentu egzekutorowie i przyjaciele położyli”.

 

Ważniejsze dzieła dedykowane Jakubowi Górskiemu:

1) Joachim Kammermeister (1500-1574) w 1563 r. zadedykował w Lipsku wiersz napisany po grecku zalecający czytelnikom dzieło Górskiego  Commentariorum artis dialecticae libri decem.

2) Jan Bedrich poświęcił wiersz laudacyjny Qui turpes subito nebulas prostravit.

3) Szymon Szymonowic (1558-1629) po śmierci Górskiego napisał trenpt. Naenia funebris de morte Gorscii.

 

Bibliografia

H. Barycz, Polski słownik biografczny, Kraków 1959-60, t. VIII, s. 438-440; K. Estreicher, Bibliografa polska, t. 17, Kraków 1907, s. 259-263; Katalog portretów i obrazów będących własnością Uniwersytetu Jagiellońskiego, oprac. J. Mycielski, Kraków 1913, s. 2; K. Morawski, Jakób Górski, jego życie i dzieła, Kraków 1892; A. Kruszewski Ksiądz Jakub Górski (ok. 1525-1585) – humanista, logik, filolog, teolog, obrońca wiary i rektor Uniwersytetu Krakowskiego (rys biograficzny) w: „Zeszyty Korytnickie”, t. 3, 2011, s. 37-59; I. Lewandowski, Polonia latina, Gniezno 2007, s. 175.

 

Dawid Jung