• Start
  • Felietony
  • Odkrycie przez przypadek. Eseje historyczne Dawida Junga
  • Dawid Jung

Odkrycie przez przypadek. Eseje historyczne Dawida Junga

Odkrycie przez przypadek: wyznawcy judaizmu mieszkali w Kłecku w XVI wieku (część I)

Zapewne, jeśli istniały, najwcześniejsze świadectwa na piśmie, potwierdzające zamieszkiwanie Żydów w Kłecku już od czasów średniowiecza, spłonęły wraz z całym miastem w wielkim pożarze w 1510 r1.

Zdjęcie Żydów ze Lwowa - jedynie symbolicznie ilustruje artykuł. CC

Dotychczas polscy i niemieccy badacze oraz historycy sądzili, iż Żydzi pojawili się w mieście dopiero na przełomie XVIII i XIX w., a obecność diaspory żydowskiej w Kłecku we wcześniejszym okresie nie była nawet poważnie rozważana w literaturze naukowej2. Pozostawały nam tylko domysły oraz krążące wśród okolicznych mieszkańców dawne legendy, jedyne poszlaki na aktywność starozakonnych w mieście przed 1800 r.

O ile niezachowany do naszych czasów zakaz osadnictwa Żydów w Kłecku pochodził z 1608 r., jak twierdził A. Heppner, oczywistym jest, iż żydzi aż do początku XVII w. mogli żyć w mieście wśród chrześcijan, jednakże nie znano dowodów na potwierdzenie tych przypuszczeń.

Dopiero niedawno, przypadkiem, odkryłem w gnieźnieńskim archiwum, przeglądając Księgę burmistrzowską Kłecka pisaną w l. 1808-1812 – liczący dwanaście stronic (6 kart), wybrakowany odpis prawny dotyczący sądowego podziału części dziedzicznych miasta. Dokument nie zawiera żadnej datacji, jednak ustaliłem, iż podziału Kłecka i przyległych miejscowości między stronami procesu, Janem a Stanisławem Czarnkowskimi h. Nałęcz, starostami niegrodowymi Kłecka, musiano dokonać w 1561 r. i ów odpis dotyczy właśnie działów i poddanych kłeckich z tamtego okresu3.

Jan Sędziwój oraz Stanisław Czarnkowscy pochodzili z jednego z najzamożniejszych rodów magnackich w ówczesnej Polsce, pierwszy był synem kasztelana gnieźnieńskiego i starosty kłeckiego Sędziwoja4, drugi synem Macieja, kasztelana bydgoskiego5.

Kuzyn starosty Jana – Stanisław, drugi współwłaściciel Kłecka, był często mylony z bratem Jana – Stanisławem Sędziwojem Czarnkowskim, który zrobił w krótkim czasie oszałamiającą karierę polityczną, pełniąc m.in. urząd referendarza koronnego w l. 1567-1576, a jako marszałek sejmu w 1569 r. odegrał pierwszorzędną rolę w jego dziejach, dzięki sejmowi możliwe było zawarcie unii między Koroną a Litwą6.

Wśród zacnych kłecczan, pracowitych dzierżawców oraz właścicieli folwarków i ogrodów, oprócz kramarzy, piwowarów, tkaczy, cieśli, rzeźników, tragarzy, miecznika oraz innych rzemieślników, na odpisie aktu prawnego znaleźli się m.in.:

  • 'Klocek Glonek Zyd' (przezwisko Klocek + Glonek znaczyło dosłownie <<głupka żyjącego o kromeczce chleba>>7 lub w najłagodniejszej wersji: <<człowiek nierozgarnięty, wyglądający jak kromeczka chleba>>, przydomek 'Zyd' wskazuje na etnos osoby przezwanej);

  • mieszczanie nazywani 'Haran' (przezwisko utworzone od hebrajskiego imienia Haran, postaci biblijnej, syna Teracha, brata Abrahama i Nachora)8, kłeccy 'Haranowie' dzierżawili ogród na ulicy Gnieźnieńskiej;

  • przezwisko wskazujące na żydowskie pochodzenie kogoś obcego, <<niewiernego>>, to 'Judaszewski', utworzone od greckiej wersji imienia Judasz, które w wersji hebrajskiej brzmi Juda, (jehūdāh <<chwała Jahwe>>, <<godny czci>>) lub od nazwy etnicznej Iudeus <<Żyd>>9 (atoli w XVI w., urodzony w pobliskim Gnieźnie Powodowski pisał: „Przetoż niech bestyja judaszewskim nabożeństwem nie narzeka...”)10. Kłecki 'Judaszewski' mieszkał obok 'Woziwody'.

Toponimy to rodzaj czułej lub czasami burzliwej geologii kultury, każda epoka pozostawia po sobie osad w postaci nazw ludzi i elementów krajobrazu. Język, który ocala pamięć – istnieje jednak taki świat, jeśli nawet nie ma już żadnych świadków.

Korzystając z dorobku polskiej antroponomastyki, poddałem głębszej analizie kłeckie przezwiska (nazwy osobowe kłecczan o charakterze pejoratywnym), nazwiska (w przypadku Kłecka i sytuacji z 1561 r. za nazwiska przyjąłem nazwy osobowe pojawiające się w liczbie mnogiej, sugerujące większą ilość osób mogących posługiwać się tym samym mianem rodowym) i przydomki (trzeci po imieniu i nazwisku określnik danej osoby).

Nazwy osobowe od zwierzęcia, wykonywanego zawodu lub imienia ojca są charakterystyczne dla antroponimii miejskiej11. Niestety, nie znamy wszystkich kłeckich nazwisk, przezwisk oraz przydomków dzierżawców czynszujących staroście Janowi Czarnkowskiemu, który był właścicielem połowy miasta Kłecka. Znamy natomiast dwadzieścia cztery kłeckie nazwiska odapelatywne, które w odróżnieniu od nazwisk odmiejscowych, traktowanych jako szlacheckie, dotyczą wyłącznie reprezentantów stanu mieszczańskiego, poddanych płacących po 1561 r. dzierżawy staroście Stanisławowi Czarnkowskiemu za lokale mieszkalne, ogrody oraz folwarki. Wyszczególniłem je w poniższej tabeli:

Nazwisko rodowe

Miejsce dzierżawy

Obiekt dzierżawiony

Bolibrzuchowie

od 'bolącego brzucha'

Za murami miasta,

ul. Gnieźnieńska

2 lokale mieszkaniowe

Cyckowie

od pogard. 'cycek' <<sutek>>

Za murami miasta,

ul. Gnieźnieńska

2 lokale mieszkaniowe

Dropirzytkowie

pogard. <<niziołek>>

Za murami miasta,

ul. Gnieźnieńska

1 lokal mieszkaniowy 1 ogród

Gagadkowie

od 'gagadka'

(nazwa czarnego bursztynu)

Za murami miasta,

ul. Gnieźnieńska

2 ogrody

Glonkowie

od 'glonek' <<kawałek chleba>>

Za murami miasta,

ul. Gnieźnieńska

1 lokal mieszkaniowy 1 ogród

Haranowie

od hebr. imienia 'Haran'

Za murami miasta,

ul. Gnieźnieńska

1 ogród

Janikowie

od zdrobnienia 'Janik'

<<Jasiu, Jasiek>>

Za murami miasta,

ul. Gnieźnieńska

Za murami miasta,

ul. Pobiedziska

1 folwark

2 folwarki

Jozefowie

od hebr. imienia 'Josef'

Za murami miasta,

ul. Gnieźnieńska

1 folwark

Kamieniowscy

(zapewne od miejsc. 'Kamieniec',

niegdyś podkłeckiego miasteczka należącego do rodu Miłostanów)

Za murami miasta,

ul. Gnieźnieńska

1 folwark

Kolibabkowie

pogard. <<tłuścioch>>

Za murami miasta,

ul. Gnieźnieńska

2 lokale mieszkaniowe

Kutniejowie

od 'kutniej'

<<kutnia, sieć, pułapka

na ptaki i ryby>>

Za murami miasta,

ul. Gnieźnieńska

1 folwark

Krezelowie

od 'krężel'

<<nazwa narzędzie tkackiego>>

Rynek

Za murami miasta,

ul. Gnieźnieńska

Za murami miasta,

ul. Gnieźnieńska

Buda (stoisko handlowe)

1 folwark

1 lokal mieszkaniowy

Kruczkowie

od zdrobnienia 'kruczek',

<<mały kruk>>

Za murami miasta,

ul. Gnieźnieńska

1 folwark

Krzyzanowie

od staropol. imienia męskiego 'Krzyżan'

W miejskich murach, przy Rynku

Za murami miasta,

ul. Gnieźnieńska

1 lokal mieszkaniowy

1 folwark

Pawerkowie

zdrobnienie nazwiska 'Pawer'12

Za murami miasta,

ul. Pobiedziska

1 folwark

Pieklarzowie

od 'pieklarz'

<<człowiek pieklący się, awanturnik>>

Za murami miasta,

ul. Gnieźnieńska

1 folwark

Pikulikowie

od 'pikulik'

<<mały człowiek, niski>>

W miejskich murach, przy Rynku

Za murami miasta,

ul. Gnieźnieńska

1 lokal mieszkalny

1 ogród

Pruskowscy

prawdopodobnie od miejsc. 'Pruskowo' w ówczesnym pow. kaliskim, którego właścicielami między 1560-1562 r. byli m.in. szlachcice Jan Niewieski i Jan Ciświcki, wojski kaliski

Rynek

Za murami miasta,

ul. Pobiedziska

Kram

1 folwark

Przyborowie

'przy borze'

<<ktoś spod boru,

mieszkający przy borze>>

przy miejskich murach

Za murami miasta,

ul. Gnieźnieńska

1 lokal mieszkaniowy

1 lokal mieszkaniowy

Sołtysowie

od 'sołtys'

dawniej uprzywilejowany naczelnik wspólnoty, odpowiedzialny m.in. za sprowadzenie kolonistów (dzierżawców) i dozór nad nimi, niewykluczone, że kłeccy 'Sołtysowie' pracowali dla Czarnkowskich, co tłumaczyłoby ich zamożność w Kłecku

Za murami miasta,

ul. Gnieźnieńska

Łącznie 3 parcele:

1 lokal mieszkalny,

1 folwark z ogrodem,

1 folwark

Thatakowie

zniekształcone, od 'tatar'.

W XVII w. potomkowie 'Thatakow', spolszczeni już jako 'Tatakowie', zajmowali się browarnictwem, jeden z Tataków w 1656 r. skutecznie dowodził obroną kłeckiej milicji miejskiej przed Szwedami, za co później armia szwedzka spaliła całe miasto.

Za murami miasta,

ul. Gnieźnieńska

2 lokale mieszkalne

Urbankowscy

od imienia męskiego 'Urban'

W miejskich murach, przy Rynku

2 lokale mieszkalne

Wilczkowie

od 'wilczek'

<<mały wilk>>

Za murami miasta,

ul. Gnieźnieńska

Za murami miasta,

ul. Pobiedziska

1 lokal mieszkalny

1 lokal mieszkalny,

1 ogród

Woziwodowie

od 'wozi wodę'

<<osoba zawodowo rozwożąca pod domach wodę>>

Za murami miasta,

ul. Gnieźnieńska

1 folwark

1 lokal mieszkalny

1 pusty folwark

Opracowanie własne

1 Kiedy później w roku 1510 powtórnie całe miasto ogniem spłonęło, przyczem wszelkie dokumenta tak miejskie jako i kościelne się popaliły, za: J. Dydyński, op. cit., s. 22.

2 Por. J. Dydyński; H. Wuttke; Dzieje Kłecka pod red. Damalewicza i in.

3 Fragment aktu prawnego napisany w j. polskim atramentem na papierze czerpanym prawdopodobnie jest kopią z pocz. XVIII w., może się jednak okazać, iż stanowi oryginał z XVI w., dopiero szczegółowe badania potwierdzą pełną datację wytworzenia dokumentu, dlatego w niniejszym wydaniu nazywam go ostrożnie odpisem.

4 Zob. K. Niesiecki, Herbarz Polski, Lipsk 1839, s. 215.

5 Teki Dworzaczka, Grodzkie i ziemski / Poznań / Inskrypcje / XVI wiek / Część 2, 1393 (Nr. 903) 1561 (f. 711).

6 Zob. K. M. Leszczyński, Stanisław Sędziwój Czarnkowski – marszałek sejmu lubelskiego 1569 roku w świetle publikowanych diariuszy sejmowych [w:] „Białostockie Teki Historyczne”, tom 12/2014, s. 61-80.

7 Dawniej Czopami, Patykami, Kołkami i Klockami nazywano pogardliwie <<niezdary>>, ludzi <<głupich>>, odpowiednikiem w dawnej niemczyźnie było przezwisko Dippold, Dippel, za E. Breza, Nazwiska Pomorzan. Pochodzenie i zmiany, t. 3, 2004, s. 95. Natomiast Glonek to zdrobniale <<o kromce chleba>>, za: E. Breza, op. cit., s. 120. Zatem przezwisko Klocek Glonek Zyd określało publicznie taką osobę, nazywając ją wprost jako <<ubogą, ułomną, niezaradną życiowo, na łasce innych>>.

8 Haran to także nazwa nieistniejącego miasta w starożytnej Mezopotamii (obecnie wioska w południowo-wschodniej Turcji) <<szanowane od Arabów, na pamiątkę pobytu Abrahama w tych stronach>>, za: Encyklopedyja powszechna, Warszawa 1862, t. 11, s. 257.

9 A. Naruszewicz-Duchlińska, Nazwiska mieszkańców Komornictwa Lidzbarskiego (1500-1772 r.), Olsztyn 2007, s. 126. Kłecki Judaszewski mógł mieszkać na pustym folwarku.

10 Zob. „Studia Claromontana”, t. 3, s. 78.

11 Zob. A. Naruszewicz-Duchlińska, op. cit., s. 336.

12 <<Pewna familia irlandzka do dziś dnia nosi nazwisko Poer lub Pawer>>, za: H. de Chavannes de la Giruadiere i Huillard-Breholles, Irlandia, jej początek, historia i obecne położenie, Wilno 1858, s. 35. Obecność irlandzkiego pochodzenia 'Pawerkow' w Kłecku jest mało prawdopodobna, choć w XVI w. w wyniku prześladowań katolików wielu Irlandczyków oraz Szkotów znalazło w ówczesnej Polsce dom, za: M. Bogucka, Kultura. Naród. Trwanie. Dzieje kultury polskiej od zarania do 1989 roku, 2008, s. 123. Bardziej prawdopodobne wydaje się jednak niemieckie pochodzenie 'Pawerkow', od zniekształconego 'Bauer' zapisywanego jako: 'Bawer', 'Pauwer', 'Pawer'. 'Pawer' funkcjonowało także jako osobne nazwisko, nosił je m.in. Georg Pawer, ur. 24 III 1494 r. w mieście Glauchau (Saksonia) syn zamożnego sukiennika, zob.: „Kwartalnik historii nauki i techniki”, t. 39, 1994, s. 209. 

Dawid Jung

Ciąg Dalszy Nastąpi